Arch tutorial/pl

Wprowadzenie
Ten tutorial ma na celu przekazać Państwu podstawy do pracy z Środowiskiem pracy Arch. Postaram się uczynić go wystarczająco łatwym, abyś nie potrzebował żadnego wcześniejszego doświadczenia z FreeCAD, ale posiadanie doświadczenia z aplikacjami 3D lub BIM będzie pomocne. W każdym razie, powinieneś być przygotowany na szukanie dalszych informacji o tym jak działa program FreeCAD na Dokumentacja FreeCAD na Wiki. Strona Jak zacząć stanowi minimum do zapoznania się, jeśli nie miałeś wcześniej doświadczenia z programem FreeCAD. Sprawdź również naszą sekcję poradniki, a na stronie youtube znajdziesz również dużo więcej wideo poradników dla FreeCAD.

Celem Środowiska pracy Arch jest zaoferowanie kompletnego dla BIM przepływu pracy wewnątrz FreeCAD. Ponieważ jest on wciąż rozwijany, nie oczekuj, że znajdziesz tutaj te same narzędzia i poziom ukończenia, co w przypadku rozwiniętych alternatyw komercyjnych, takich jak Revit lub ArchiCAD, ale z drugiej strony, FreeCAD jest używany w znacznie większym zakresie niż te aplikacje. Arch znacząco wykorzystuje inne dziedziny, do których FreeCAD się odwołuje i oferuje niektóre funkcje rzadko spotykane w tradycyjnych aplikacjach BIM.

Oto, przykładowo prezentuję, kilka interesujących funkcji FreeCAD Arch, które trudno znaleźć w innych aplikacjach BIM:


 * Obiekty architektoniczne są zawsze bryłami. Z silnego mechanicznego zaplecza FreeCAD nauczyliśmy się, jak ważna jest praca z obiektami brył. Zapewnia to znacznie bardziej bezbłędny przepływ pracy i bardzo niezawodne działanie funkcji logicznych. Ponieważ wycinanie obiektów 3D płaszczyzną 2D, w celu wyodrębnienia przekrojów, jest również operacją logiczną, można od razu dostrzec znaczenie tego punktu.


 * Obiekty architektoniczne zawsze mogą mieć dowolny kształt. Bez żadnych ograniczeń. Ściany nie muszą być pionowe, płyty nie muszą wyglądać jak płyty. Każdy obiekt bryły może zawsze stać się dowolnym obiektem architektonicznym. Bardzo złożone rzeczy, zwykle trudne do zdefiniowania w innych aplikacjach BIM, jak płyta podłogowa wyginająca się i stająca się ścianą (tak Zaha Hadid, to o Tobie mówimy), nie stanowią żadnego szczególnego problemu w FreeCAD.


 * Cała moc FreeCAD jest w zasięgu twojej ręki. Możesz projektować obiekty architektoniczne za pomocą dowolnego innego narzędzia programu FreeCAD, takiego jak PartDesign, a kiedy będą gotowe, przekonwertuj je na obiekty architektoniczne. Nadal zachowają one swoją pełną historię modelowania i będą w pełni edytowalne. Również Środowisko pracy Arch odziedziczyło wiele z funkcji Środowiska Draft, takich jak snapping i płaszczyzny robocze.


 * Środowisko pracy Arch jest bardzo przyjazne dla siatek. Możesz łatwo zaprojektować model architektoniczny w aplikacji opartej na siatce, takiej jak Blender lub SketchUp i zaimportować go we FreeCAD. Jeśli zadbałeś o jakość swojego modelu, a jego obiekty to różnorodne bryły, przekształcenie ich w obiekty architektoniczne wymaga jedynie naciśnięcia przycisku.

W czasie, gdy piszę ten artykuł, Środowisko pracy Arch, podobnie jak reszta FreeCAD, cierpi na pewne ograniczenia. Większość z nich jest jednak ciągle dopracowywana i zniknie w przyszłości.

Ostrzeżono Cię.
 * FreeCAD nie jest aplikacją 2D. Jest on przygotowany do pracy z elementami 3D. Istnieje rozsądny zestaw narzędzi do rysowania i edycji obiektów 2D w Środowiska pracy Draft i Sketcher, ale nie jest on stworzony do obsługi bardzo dużych (i czasami źle narysowanych) plików 2D CAD. Zazwyczaj można z powodzeniem importować pliki 2D, ale nie oczekuj bardzo wysokiej wydajności, jeśli chcesz nadal pracować nad nimi w 2D.


 * Brak wsparcia dla materiałów. FreeCAD będzie posiadał kompletny system Materiał, zdolny do definiowania bardzo złożonych materiałów, ze wszystkimi dobrami, których możesz się spodziewać (niestandardowe właściwości, rodziny materiałów, właściwości renderowania i wizualne aspekty, itd.), a Arch będzie oczywiście używał go, kiedy będzie gotowy.


 * Bardzo wstępne wsparcie dla IFC. Możesz już importować pliki IFC, całkiem niezawodnie, pod warunkiem, że IfcOpenShell jest zainstalowany w Twoim systemie, ale eksport nie jest jeszcze oficjalnie obsługiwany. Pracują nad tym zarówno deweloperzy FreeCAD jak i IfcOpenShell, i w przyszłości możemy spodziewać się pełnego wsparcia standardu IFC.


 * Większość narzędzi Arch jest nadal w fazie rozwoju. Oznacza to, że automatyczne narzędzia kreatora, które tworzą złożoną geometrię, takie jak Arch Roof lub Arch Stairs mogą tworzyć tylko niektóre typy obiektów, a inne narzędzia, takie jak Arch Structure lub Arch Window mają tylko kilka podstawowych ustawień. To oczywiście będzie narastać wraz z upływem czasu.


 * Relacje pomiędzy obiektami w FreeCAD nadal nie są oficjalnie dostępne. Przykładem może być relacja pomiędzy oknem a jego ścianą hosta, która jest obecnie zaimplementowana w Arch Workbench za pomocą metod tymczasowych (a zatem nieco ograniczonych). Wiele nowych możliwości pojawi się, gdy funkcja ta będzie w pełni dostępna.


 * Jednostki są wdrażane w FreeCAD, co pozwoli ci pracować z każdą jednostką, jaką zechcesz (nawet jednostki imperialne, wy chłopaki z USA możecie być za to wiecznie wdzięczni Jürgenowi, ojcu chrzestnemu i dyktatorowi FreeCAD). Ale w tej chwili realizacja nie jest jeszcze zakończona, a warsztat Arch nadal ich nie wspiera. Powinniście to potraktować jako bezjednostkowe.

Typowy proces pracy
Środowisko pracy Arch wykonane jest głównie dla dwóch rodzajów schematów pracy:


 * Zbuduj swój model za pomocą szybszej, opartej na siatce aplikacji, takiej jak Blender lub SketchUp, i zaimportuj go do FreeCAD w celu wyodrębnienia planów i widoków sekcji. FreeCAD jest stworzony do precyzyjnego modelowania, na znacznie wyższym poziomie niż to, czego zazwyczaj potrzebujemy w modelowaniu architektonicznym, budowanie twoich modeli bezpośrednio w FreeCAD może być uciążliwe i wolne. Z tego powodu, taki przepływ pracy ma duże zalety. Opisałem to w tym artykule na swoim blogu. Jeśli zależy Ci na prawidłowym i precyzyjnym modelowaniu (czyste, solidne, niezłożone siatki), ten proces pracy daje Ci taki sam poziom wydajności i precyzji jak inne.


 * Zbuduj swój model bezpośrednio w FreeCAD. To właśnie zaprezentuję w tym poradniku. Będziemy używać głównie trzech stanowisk pracy: Arch, oczywiście, ale także Draft, którego narzędzia są zawarte w Arch, więc nie ma potrzeby przełączania stołów roboczych, oraz Sketcher. Wygodnie możesz zrobić to, co zwykle robię, czyli stworzyć własny pasek narzędzi w swoim Środowisku pracy Arch, z menu Narzędzia → Dostosuj, i dodać często używane narzędzia ze szkicownika. To jest mój niestandardowy zestaw narzędzi Arch:



W tym poradniku będziemy modelować dom w 3D, na podstawie rysunków 2D, które pobierzemy z sieci, a następnie wydobędziemy z niego dokumenty 2D, takie jak plany, elewacje i przekroje.

Przygotowania
Zamiast tworzyć projekt od podstaw, weźmy przykładowy projekt do modelowania, to zaoszczędzi nam trochę czasu. Wybrałem ten wspaniały dom słynnej architektki Vilanova Artigas (zobacz serię [zdjęć http://www.leonardofinotti.com/projects/architects-second-house/image/40409-130405-010d] Leonarda Finottiego), ponieważ jest on blisko mojego miejsca zamieszkania, jest prosty, jest wspaniałym przykładem niesamowitej modernistycznej architektury São Paulo, a rysunki DWG są łatwo dostępne.

Do budowy naszego modelu wykorzystamy rysunki 2D DWG uzyskane z powyższego linku (aby pobrać, musisz się zarejestrować na powyższej stronie, ale jest ona darmowa, lub skorzystać bezpośrednio z wersji DXF tutaj). Tak więc pierwszą rzeczą, którą będziesz chciał zrobić, jest pobranie pliku, rozpakowanie go i otwarcie pliku DWG znajdującego się wewnątrz, za pomocą aplikacji DWG, takiej jak DraftSight. Alternatywnie, możesz przekonwertować go na DXF za pomocą darmowego narzędzia, takiego jak ODA File Converter. Jeśli masz zainstalowany ODA Converter (i jego ścieżkę ustawioną w ustawieniach preferencji Arch), FreeCAD potrafi również wykonać bezpośrednio import plików DWG. Ale ponieważ te pliki mogą być czasami złej jakości i bardzo ciężkie, zazwyczaj lepiej jest najpierw otworzyć je za pomocą aplikacji 2D CAD i trochę oczyścić.

Usunąłem tutaj wszystkie rysunki szczegółowe, wszystkie bloki tytułowe i układy stron, dokonałem czyszczenia (oczyszczenia w slangu programu AutoCAD) w celu usunięcia wszystkich nieużywanych elementów, przeorganizowałem sekcje w logicznym miejscu w stosunku do widoku planu i przesunąłem wszystko do punktu (0,0). Następnie nasz plik można dość sprawnie otworzyć w programie FreeCAD. Sprawdź różne opcje dostępne w manu Edycja → Preferencje → Draft → Import/Eksport, mogą mieć wpływ na to jak (i jak szybko) importowane są pliki DXF/DWG.

Tak wygląda plik po otwarciu go, we FreeCAD. Zmieniłem również grubość ścian (zawartość grupy muros), a także obróciłem kilka drzwi, które zostały zaimportowane z niewłaściwą skalą X, za pomocą narzędzia Draft Skala:



Importer DXF importer (który zajmuje się również plikami DWG, ponieważ podczas importu plików DWG są one po prostu najpierw konwertowane do DXF) grupuje importowane obiekty według warstw. W FreeCAD nie ma żadnej warstwy, ale są grupy. Grupy oferują podobny sposób porządkowania obiektów w plikach, ale nie mają specyficznych właściwości, takich jak warstwy programu AutoCAD, które mają zastosowanie do ich zawartości. Można je jednak umieszczać wewnątrz innych grup, co jest bardzo przydatne. Pierwszą rzeczą, którą możemy chcieć tutaj zrobić, jest utworzenie nowej grupy w widoku drzewa, kliknięcie prawym przyciskiem myszy na ikonę dokumentu, dodanie grupy, kliknięcie jej prawym przyciskiem myszy w celu zmiany jej nazwy na podstawowe plany 2D i przeciągnięcie do niej wszystkich innych obiektów.

Budowa ścian
Podobnie jak większość obiektów Arch, wall może być zbudowany na dużej ilości innych obiektów: linia, ciąg linii (polilinie), szkicowniki, powierzchnie lub bryły (lub nawet na niczym, w tym przypadku są one określone przez wysokość, szerokość i długość). Wynikowa geometria ściany zależy od geometrii bazowej i od właściwości, które wypełnisz, takich jak szerokość i wysokość. Jak możesz się domyślać, ściana bazująca na linii będzie używała tej linii jako linii wyrównania, podczas gdy ściana bazująca na powierzchni czołowej będzie używała tej powierzchni jako powierzchni podstawy, a ściana bazująca na bryle po prostu przyjmie kształt tej bryły. Dzięki temu każdy kształt, jaki można sobie wyobrazić, staje się ścianą

Istnieją różne możliwe strategie budowy ścian w FreeCAD. Można zbudować kompletny plan piętra z sketcher i zbudować z niego jeden, duży, ścienny obiekt. Ta technika działa, ale można podać tylko jedną grubość dla wszystkich ścian projektu. Albo możesz zbudować każdy kawałek ściany z oddzielnych odcinków linii. Albo, to jest to co zrobimy tutaj, połączenie obu: Zbudujemy kilka szkiców ciągów linii na importowanym planie, po jednym dla każdego typu ściany:



Jak widać, narysowałem na czerwono linie, które staną się betonowymi ścianami (wyszukiwanie zdjęć domu może pomóc zobaczyć różne rodzaje ścian), zielone to ściany zewnętrzne z cegły, a niebieskie to ściany wewnętrzne. Przechodzę przez te linie przez drzwi, ponieważ drzwi zostaną później wstawione w ściany i automatycznie stworzą ich otwory. Ściany mogą być również wyrównane w lewo, w prawo lub centralnie na ich linii podstawowej, więc nie ma znaczenia, po której stronie narysujesz linię podstawową. Dołożyłem również wszelkich starań, aby unikać skrzyżowań, ponieważ nasz model będzie w ten sposób czystszy. Ale tymi skrzyżowaniami zajmiemy się później.

Kiedy to zrobisz, umieść wszystkie te linie w nowej grupie, jeśli chcesz, wybierz każdą linię jedna po drugiej i naciśnij narzędzie Arch Wall, aby zbudować ścianę z każdej z nich. Możesz również wybrać kilka linii na raz. Po wykonaniu tej czynności i skorygowaniu szerokości (ściany zewnętrzne mają 25cm szerokości, wewnętrzne 15cm szerokości) oraz wprowadzeniu kilku poprawek, mamy gotowe nasze ściany:



Mogliśmy też zbudować nasze mury od podstaw. Jeśli wciśniesz przycisk Arch Tworzy obiekt ściana ... bez zaznaczonego obiektu, będziesz mógł kliknąć dwa punkty na ekranie, aby narysować ścianę. Ale jednocześnie wewnątrz muru, narzędzie do rysowania ścian narysuje linię i zbuduje na niej ścianę. W tym przypadku uważam, że jest to bardziej dydaktyczne, ponieważ pokazuje, jak to funkcjonuje.

Zauważyłeś, że bardzo się starałem, by nie przecinać murów? Zaoszczędzi nam to trochę bólu głowy później, na przykład jeśli wyeksportujemy naszą pracę do innych aplikacji, którym może się to nie spodobać. Mam tylko jedno skrzyżowanie, na którym byłem zbyt leniwy, by narysować dwa małe odcinki linii, i narysowałem jeden duży ciąg przechodzący przez drugi. To musi być naprawione. Na szczęście wszystkie obiekty Arch mają świetną cechę: można dodawać jedne do drugich. W ten sposób połączą się ich geometrie, ale nadal można je edytować niezależnie od siebie. Aby dodać jedną z naszych krzyżujących się ścian do drugiej, wystarczy wybrać jedną, przytrzymać klawisz + wybrać drugą, a następnie użyć narzędzie Arch Add:



Po lewej stronie znajdują się dwie przecinające się ściany, po prawej stronie wynik po dodaniu jednej do drugiej.

Na przykład, mogłem narysować wszystkie moje linie bazowe powyżej bez zwracania uwagi na to, co przecina co, i naprawić rzeczy za pomocą narzędzia Arch Add później. Ale znacznie zwiększyłbym złożoność mojego modelu, bez żadnego zysku. Lepiej sprawić, aby były one poprawne od samego początku, i utrzymywać je jako bardzo proste elementy geometrii.

Teraz, gdy nasze ściany są w porządku, musimy podnieść ich wysokość, żeby się mogły zetknąć z dachem. Następnie, ponieważ obiekt na ścianie nadal nie może zostać automatycznie przecięty przez dachy (co jednak kiedyś nastąpi), zbudujemy atrapę obiektu, która będzie odpowiadała kształtowi dachu, do późniejszego odjęcia od naszych ścian.

Po pierwsze, patrząc na nasze rysunki 2D widzimy, że najwyższy punkt dachu znajduje się na wysokości 5,6m nad ziemią. Nadajmy więc wszystkim naszym ścianom wysokość 6m, więc upewnimy się, że zostaną one przecięte przez naszą atrapę dachu. Dlaczego 6m, a nie 5,6m? Możesz zapytać. Cóż, jeśli już pracowałeś z operacjami logicznymi (dodawanie, odejmowanie, krzyżowanie), musisz już wiedzieć, że te operacje zazwyczaj nie lubią sytuacji na styk. Wolą one wyraźnie, szczerze mówiąc przecinające się obiekty. Czyniąc to, trzymamy się więc po bezpiecznej stronie.

Aby zwiększyć wysokość naszych ścian, po prostu wybierz je wszystkie (nie zapomnij o tej, którą dodaliśmy do drugiej) w widoku drzewa i zmień wartość ich właściwości wysokość.

Przed wykonaniem dachu i wycięciem ścian, wykonajmy pozostałe elementy, które będą musiały zostać wycięte: Ściany powyższej pracowni i kolumny. Ściany pracowni są wykonane tak samo jak nasze, na najwyższym planie, ale zostaną podniesione do poziomu 2,6m. Tak więc damy im potrzebną wysokość, aby ich wierzchołek znajdował się również na poziomie 6m, czyli 3,4m. Kiedy już to zrobimy, przesuńmy nasze ściany o 2,6 m w górę: Wybierzmy je obie, ustawiamy się w widoku od przodu (Widok → Widoki standardowe → Przód), naciskamy przycisk Draft Move, wybieramy pierwszy punkt, następnie wprowadzamy 0, 2.6, 0 jako współrzędne, i naciskamy enter. Twoje obiekty skoczyły teraz na wysokość 2,6 m. Wciśnij przycisk Draft Move, wybierz pierwszy punkt, następnie wprowadź 0, 2,6, 0 jako współrzędne i naciśnij enter:



Teraz przenieśmy nasze mury poziomo, na ich właściwe miejsce. Skoro mamy punkty, do których trzeba się zatrzasnąć, to jest to łatwiejsze: Wybierz obie ściany, naciśnij narzędzie Draft Move i przenieś je z jednego punktu do drugiego:



W końcu zmieniłem kolor niektórych ścian na ceglany (dzięki czemu łatwiej jest je rozpoznać) i wprowadziłem niewielką korektę: Niektóre ściany nie zachodzą na dach, ale zatrzymują się na wysokości 2,60m. Ja skorygowałem wysokość tych ścian.

Podnoszenie konstrukcji
Teraz, ponieważ będziemy musieli wyciąć nasze ściany z odejmowaną objętością, równie dobrze możemy zobaczyć, czy nie ma innych obiektów, które będą musiały być wycięte w ten sposób. Są, niektóre z kolumn. Jest to dobra okazja, aby wprowadzić drugi obiekt - łukowy: Struktura. Obiekty Struktury zachowują się mniej więcej jak ściany, ale nie są przystosowane do podążania za linią odniesienia. Wolą raczej pracować z profilem, który jest wyciągany (wzdłuż linii profilu lub nie). Każdy płaski obiekt może być profilem dla danej konstrukcji, z jednym tylko wymogiem: muszą one tworzyć kształt zamknięty.

W przypadku naszych słupów będziemy stosować inną strategię niż w przypadku ścian. Zamiast rysować je na planach 2D, będziemy bezpośrednio korzystać z obiektów pochodzących z tej strategii: kółek, które reprezentują słupy w widoku planu. Teoretycznie możemy po prostu wybrać jedno z nich i wcisnąć przycisk Arch Structure. Jeśli jednak to zrobimy, stworzymy pusty obiekt strukturalny. Dzieje się tak, ponieważ nigdy nie można być zbyt pewnym, jak dobrze obiekty zostały narysowane w pliku DWG, a często nie są to kształty zamknięte. Tak więc, zanim zamienimy je na rzeczywiste kolumny, zamieńmy je na płaszczyzny, używając na nich dwukrotnie narzędzia Draft Upgrade. Za pierwszym podejściem zamieniamy je na zamknięte ciągi linii (polilinie), za drugim zamieniamy je na powierzchnie. Ten drugi krok nie jest obowiązkowy, ale jeśli masz powierzchnię, to jesteś w 100% pewien, że jest ona zamknięta (w przeciwnym razie nie można wykonać powierzchni).

Po przekonwertowaniu wszystkich naszych kolumn na płaszczyzny, możemy użyć na nich narzędzia Arch Structure i dostosować wysokość (niektóre mają wysokość 6m, inne tylko 2.25m):



Na powyższym obrazku widać dwie kolumny, które są nadal takie same jak w pliku DWG, dwie, które zostały zaktualizowane do postaci powierzchni czołowych i dwie, które zostały przekształcone w obiekty konstrukcyjne, a ich wysokość została ustawiona na 6m i 2,25m.

Zauważ, że te różne obiekty Arch (mury, konstrukcje i wszystkie inne, które odkryjemy) mają wiele wspólnego (na przykład wszystkie mogą być dodane do siebie, jak już widzieliśmy w przypadku ścian, a każdy z nich może być przekształcony w inny). Jest to więc bardziej kwestia gustu, mogliśmy zrobić nasze kolumny również za pomocą narzędzia do budowania ścian i przekształcić je w razie potrzeby. W rzeczywistości, niektóre z naszych ścian są betonowymi ścianami, moglibyśmy chcieć później przekształcić je w konstrukcje.

Operacja odcięcia
Teraz nadszedł czas, aby zbudować naszą przestrzeń przeznaczoną do odjęcia. Najprostszym sposobem będzie narysowanie jej profilu na górze widoku przekroju. Następnie obrócimy go i ustawimy we właściwej pozycji. Widzisz, dlaczego umieściłem profile i elewacje w ten sposób przed rozpoczęciem? To będzie bardzo przydatne do rysowania elementów tam, a następnie przesunięcia ich do właściwej pozycji na modelu.

Narysujmy objętość, większą niż dach, która zostanie odjęta od naszych ścian. W tym celu narysowałem dwie linie na podstawie dachu, a następnie przedłużyłem je nieco dalej narzędziem Draft Trimex. Następnie narysowałem wire, zatrzaskując się na tych liniach, i idąc znacznie powyżej naszych 6 metrów. Narysowałem też niebieską linię na poziomie ziemi (0.00), która będzie naszą osią obrotu.



Teraz jest trudna sprawa: Użyjemy narzędzia Draft Rotate, aby obrócić nasz profil o 90 stopni w górę, we właściwej pozycji do wyciągnięcia. Aby to zrobić, musimy najpierw zmienić płaszczyznę obrotową na płaszczyznę YZ. Gdy to zrobimy, obrót nastąpi w tej płaszczyźnie. Jeśli jednak zrobimy tak, jak zrobiliśmy to trochę wcześniej, i ustawimy widok na bok, trudno będzie zobaczyć i wybrać nasz profil, a także wiedzieć, gdzie jest punkt bazowy, wokół którego musi się obracać, prawda? Wtedy musimy ręcznie ustawić płaszczyznę roboczą: Wcisnąć przycisk Draft SelectPlane (znajduje się w zakładce Zadania widoku drzewa), i ustawić go na YZ (który jest płaszczyzną boczną). Po ręcznym ustawieniu płaszczyzny roboczej, w ten sposób nie zmieni się ona w zależności od widoku. Możesz teraz obracać swój widok, aż będziesz miał dobry widok wszystkich rzeczy, które musisz wybrać. Aby później przełączyć płaszczyznę roboczą z powrotem do trybu automatycznego, należy ponownie nacisnąć przycisk Draft SelectPlane i ustawić go na Brak.

Teraz rotacja będzie łatwa do wykonania: Wybierz profil, naciśnij przycisk Draft Rotate, kliknij na punkt niebieskiej linii, wprowadź 0 jako kąt początkowy, a 90 jako obrót:



Teraz wystarczy tylko przesunąć profil nieco bliżej modelu (w razie potrzeby ustawić płaszczyznę roboczą na XY), a następnie go wyciągnąć. Można to zrobić za pomocą narzędzia Part Wyciągnij wybrany szkic, lub Draft Trimex, które również posiada specjalną ukrytą moc umożliwiającą wytłoczenie powierzchni. Upewnij się, że twoje elementy do wytłoczania są większe niż wszystkie ściany, od których będą odejmowane, aby uniknąć sytuacji typu na styk:



Now, here comes into action the contrary of the Arch Add tool: Arch Remove. As you might have guessed, it also makes an object a child of another, but its shape is subtracted from the host object, instead of being united. So now things are simple: Select the volume to subtract (I renamed it as "Roof volume to subtract" in the tree view so it is easy to spot), CTRL + select a wall, and press the Arch Remove button. You'll see that, after the subtraction happened, the volume to subtract disappeared from both the 3D view and the tree view. That is because it has been marked as child of the wall, and "swallowed" by that wall. Select the wall, expand it in the tree view, there is our volume.

Now, select the volume in the tree vieew, CTRL + select the next wall, press Arch Remove. Repeat for the next walls until you have everything properly cut:



Remember that for both Arch Add and Arch Remove, the order you select the objects is important. The host is always the last one, like in "Remove X from Y" or "Add X to Y"

Making the roofs
Now, all we have to do to complete the structure, is to make the roof and the smaller inner slabs. Again, the easiest way is to draw their profiles on top of the section, with the Draft Wire tool. Here I drew 3 profiles on top of each other (I moved them apart in the image below so you see better). The green one will be used for the lateral borders of the roof slab, then the blue one for the side parts, and the red ones for the central part, that sits above the bathroom block:



Then, we must repeat the rotation operation above, to rotate the objects in a vertical position, then move them at their correct places, and copy some of them that will need to be extruded twice, with the [[Draft Move|]Draft Move] tool, with the ALT key pressed, which creates copies instead of moving the current object. I also added two more profiles for the side walls of the bathroom opening.



When everything is in place, it's just a matter of using the Draft Trimex tool to extrude, then convert them to Arch Structure objects.



After that, we can see some problems arising: two of the columns on the right are too short (they should go up to the roof), and there is a gap between the slab and the walls of the studio on the far right (the 2.60 level symbol on the section view was obviously wrong). Thanks to the parametric objects, all this is very easy to solve: For the columns, just change their height to 6m, fish your roof subtraction volume from the tree view, and subtract it to the columns. For the walls, it's even easier: move them a bit down. Since the subtraction volume remains at the same place, the wall geometry will adapt automatically.

Now one last thing must be fixed, there is a small slab in the bathroom, that intersects some walls. Let's fix that by creating a new subtraction volume, and subtract it from those walls. Another feature of the Draft Trimex tool, that we use to extrude stuff, is that it can also extrude one single face of an existing object. This creates a new, separate object, so there is no risk to "harm" the other object. So we can select the base face of the small slab (look at it from beneath the model, you'll see it), then press the Draft Trimex button, and extrude it up to well above the roofs. Then, subtract it from the two inner bathroom walls with the Arch Remove tool:



Floors, stairs and chimney
Now, our structure is complete, we just have a couple of smaller objects to do.

The chimney
Let's start with the chimney. Now you already know how it works, right? Draw a couple of closed wires, move them up at their correct height with the Draft Move tool, extrude them with the Draft Trimex tool, turn the bigger one into a structure, and subtract the smaller ones. Notice how the chimney tube wasn't drawn on the plan view, but I found its position by dragging blue lines from the section views.



The floors
The floors are not well represented in the base drawings. When looking at the sections, you cannot know where and how thick the floor slabs are. So I will suppose that the walls are sitting on top of foundation blocks, at level 0.00, and that there are floor slabs, also sitting on those blocks, 15cm thick. So the floor slabs don't run under the walls, but around them. We could do that by creating a big rectangular slab then subtracting the walls, but remember, subtraction operations cost us. Better do it in smaller pieces, it will be "cheaper" in terms of calculation, and also if we do it intelligently, room by room, these will also be useful to calculate floor areas later:



Once the wires are drawn, just turn them into structures, and give them a height of 0.15:



The stairs
Now the stairs. Meet the next of the Arch tools, the Arch Stairs. This tool is still in a very early stage of development, at the time I'm writing, so don't expect too much of it. But it is already pretty useful to make simple, straight stairs. One concept is important to know, the stairs tool is thought to build stairs from a flat floor up to a wall. In other words, when viewed from the top, the stairs object occupies exactly the space that it occupies on the plan view, so the last riser is not drawn (but it is of course taken into account when calculating heights).

In this case, I preferred to build the stairs on the section view, because we'll need many measurements that are easier to get from that view. Here, I drew a couple of red guidelines, then two blue lines that will be the base of our two pieces of stairs, and two green closed wires, that will form the missing parts. Now select the first blue line, press the Arch Stairs tool, set the number of steps to 5, the height to 0.875, the width to 1.30, the structure type to "massive" and the structure thickness to 0.12. Repeat for the other piece.

Then, extrude both green wires by 1.30, and rotate and move them to the right position:



On the elevation view, draw (then rotate) the border:



Then move everything into place:



Don't forget also to cut the column that crosses the stairs, because in BIM it's always bad to have intersecting objects. We are building like in the real world, remember, where solid objects cannot intersect. Here, I didn't want to subtract the column directly from the stairs (otherwise the column object would be swallowed by the stairs object in the tree view, and I didn't like that), so I took the face on which the column was built, and extruded it again. This new extrusion was then subtracted from the stairs.

Right! All the hard work is now done, let's go on with the very hard work!

Doors and windows
Arch Windows are pretty complex objects. They are used to make all kinds of "inserted" objects, such as windows or doors. Yes, in FreeCAD, doors are just a special kind of window. In real life too, if you think of it, no? The Arch Window tool can still be a bit hard to use today, but consider this as a tradeoff, as it was built for maximum power. Almost any kind of window your imagination can produce can be done with it. But as the tool will gain more presets, this situation will certainly become better in the future.

The Arch Window object works like this: It is based on a 2D layout, any 2D object, but preferably a sketch, that contains closed wires (polylines). These wires define the different parts of the window: outer frames, inner frames, glass panels, solid panels, etc. The window objects then has a property that stores what to do with each of these wires: extrude it, place it at a certain offset, etc. Finally, a window can be inserted into a host object such as a wall or structure, and it will automatically create a hole in it. That hole will be calculated by extruding the biggest wire found in the 2D layout.

There are two ways to create such objects in FreeCAD: By using a preset, or drawing the window layout from scratch. We'll look at both methods here. But remember that the preset method does nothing else than creating the layout object and defining the necessary extrusions for you.

Using presets
When pressing the Arch Window tool with no object selected, you are invited either to pick a 2D layout, or to use one of the presets. Let's use the "Simple Door" preset to place the main entrance door of our model. Give it a width of 1m, a height of 2.45m, a W1 size of 0.15m, and leave the other parameters to 0.05m. Then click the lower left corner of the wall, and your new door is created:



You will notice that your new door won't appear in the tree view. That is because, by snapping to a wall, we indicated that wall as its host object. Consequently, it has been "swallowed" by the wall. But a right click on it → Go to selection will find it in the tree.

In this case, as our window is not inserted in any wall (the opening was there already), we might as well detach our window from its host wall. This is done by double-clicking the host wall in the tree view to enter its edit mode. There, you will see the window in its "Subtractions" group. Simply select the window there, press the "remove element" button, then "OK". Our window has now been removed from its host wall, and lies at the bottom of the tree view.

We have a second door, exactly the same as this one, a bit on the left. Instead of creating a new door from scratch, we have two ways to make a copy of the previous one: By using the Draft Move tool, with the ALT key pressed, which, as you already know, copies an object instead of moving it. Or, even better, we can use the Draft Clone tool. The clone tool produces a "clone" of a selected object, that you can move around, but that retains the shape of the original object. If the original object changes, the clone changes too.

So all we need to do now is select the door, press the Draft Clone tool, then move the clone to its correct position with the Draft Move tool.

Organizing your model


Now would be a good time to do a bit of housecleaning. Since we already have two windows, it is a good moment to do some cleaning in the tree view: Create a new group, rename it to "windows", and drop the 2 windows in it. I also recommend you to separate other elements that way, such as the walls and structures. Since you can also create groups inside groups, you can organize further, for example by placing all elements that form the roof into a separate group, so it is easy to turn on and off (turning a group visible or invisible does the same with all objects inside).

The Arch Workbench has some additional tools to organize your model: the Arch Site, Arch Building and Arch Floor. Those 3 objects are based on the standard FreeCAD group, so they behave exactly like groups, but they have a couple of additional properties. For example, floors have the ability to set and manage the height of the contained walls and structure, and when they are moved, all their contents are moved too.

But here, since we have only one building with only one (and a half) floor, there is no real need to use such objects, so let's stick with simple groups.

Now, let's get back to work. Turn off the roof group, so we can see better inside, and switch the Display Mode of the floor objects to Wireframe (or use the Draft ToggleDisplayMode tool) so we can still snap to them, but we can see the plan view underneath. But you can also turn off the floors completely, then place your doors at level 0, then raise them of 15cm with the Draft Move tool.

Let's place the interior doors. Use the "Simple Door" preset again, make doors of 1.00m and 0.70m wide x 2.10m high, with W1 size of 0.1m. Make sure you snap to the correct wall when you place them, so they automatically create a hole in that wall. If it is hard to place them correctly, you can place them at an easier location, at the corner of the wall, for example, then move them. The "hole" will move together.

If by mistake you hosted a window in the wrong wall, it is easy to fix: Remove the window from the "Subtraction" group of the host wall in edit mode, as we saw above, then add it to the "Subtraction" group of the correct wall, by the same method, or, simply, using the Arch Remove tool.

A little work later, all our doors are there:



After a closer look at the elevation view, I now detected another error: The top of the brick walls is not as 2.60m, but 17.5cm lower, that is, 2.425m. Fortunately, windows based on presets have a facility: You can alter their general dimensions (width and height) from their properties. So let's change their height to 2.425 - 0.15, that is, 2.275. The second window, as it is a clone of the first one, will adapt too. This is basically where the true magic of parametric design appears.

Now we can look at the really interesting stuff: How to design your own custom windows.

Creating custom windows
As I explained above, Arch Window objects are created from 2D layouts, made of closed elements (wires (polylines), circles, rectangles, anything). Since Draft objects cannot hold more than one of these elements, the preferred tool to draw window layouts is the Sketcher. Unfortunately, with the sketcher, it is not possible to snap to external objects like with the Draft workbench, which would be useful here, since our elevations are drawn already. Fortunately, a tool exists to convert Draft objects to a sketch: The Draft To Sketch tool.

So, let's start by building our first window layout. I drew it on the elevation, using several rectangles: One for the outer line, and 4 for the inner lines. I stopped before the door, because, remember, our door already has a frame there:



Then, select all the rectangles, and press the Draft To Sketch button (and delete the rectangles, because this tool doesn't delete the original objects, in case something goes wrong). Then, with the new sketch selected, press the Arch Window tool:



The tool will detect that the layout has one outer wire and several inner wires, and automatically proposes you a default configuration: One frame, made by subtracting the inner wires from the outer one, extruded by 1m. Let's change that, by entering the window's edit mode, by double-clicking on it in the tree view:

You will see a "Default" component, that has been created automatically by the Window tool, that uses the 5 wires (always subtracting the other ones from the biggest one), and has an extrusion value of 1. Let's change its extrusion value to 0.1, to match what we used in the doors.

Then, let's add 4 new glass panels, each using a single wire, and give them an extrusion of 0.01, and an offset of 0.05, so they are placed at the middle of the frame. This will be how your window looks like when you are finished:



I suppose now you must have understood the power of this system: Any combination of frames and panels of any shape is possible. If you can draw it in 2D, it can exist as a full valid 3D object.

Now, let's draw the other pieces, then we'll move everything into place together. But first. we'll need to do some corrections to the base 2D drawing, because some lines are clearly missing, where the windows meet the stairs. We can fix that by offsetting the stairs line by 2.5cm with the Draft Offset tool (with ALT pressed of course, to copy our lines instead of moving them). Now we can draw our layout, with wires, then convert them to a sketch, then making a window of it.

After doing that a couple of times (I made it in 4 separate pieces, but it's up to you to decide), we have our facade complete:



Now, as before, it's just a matter of rotating the pieces, and moving them to their correct position:



Last missing piece, there is a segment of wall that didn't appear on the plan view, that we need to add. We have several options for that, I chose to draw a line on the ground plane, then move it up to the correct height, then create a wall from it. Then, we also need to fish up our roof subtraction volume (it must have stayed in the last column), then subtract it. Now this side of the building is ready:



Ready? Not quite. Look at the image above, we did our doors with a 5cm frame, remember (it was the default from the preset). But the other windows have 2.5cm frames. This needs to be fixed.

Editing windows
We already saw how to build and update window components, via the window's edit mode, but we can also edit the underlying sketch. Preset windows are not different than custom windows, the Arch Window tool only created the underlying sketch fo you. Select our door object (the original, not the copy, remember, we made a clone), and expand it in the tree view. There is our sketch. Double-click it to enter edit mode.

the Sketcher Workbench is an extremely powerful tool. It doesn't have some of the Draft conveniences, such as snapping or working planes, but it has many other advantages. In FreeCAD you will frequently use one or another depending on the need. The most important feature of the sketcher is constraints. Constraints allow you to automatically fix the position of some elements relative to others. For example, you can force a segment to always be vertical, or to always be at a certain distance to another.

When we edit our door sketch, we can see that it is made on a fully constrained sketch:



Now all we need to do is edit the 5cm distances between the outer line and the inner line, by double-clicking them, and changing their value to 2.5cm (Remember, the units are still not fully functional at the time I'm writing this). After clicking the "OK" button, our door (and its clone) have been updated.

Working without 2D support
Until now our work has been relatively easy, because we had the underlying 2D drawings to base our work upon. But now, we must do the opposite facade and the glass atrium, and things are getting more complicated: The opposite facade drawing has a lot of wrong things, doesn't represent the atrium at all, and we have simply no drawing for the inner walls of the atrium. So we will need to invent a couple of things ourselves. Be sure to have a look at reference pictures to figure out how things are made. Or do it as you wish!

One thing we can already do: duplicate the complicated stairs window with the Draft Move tool, because it is equal on both sides:



Note that here, I preferred to duplicate with the Draft Move tool instead of using a clone, because the clone currently doesn't support different colors inside objects. The difference is that the clone is a copy of the final shape of the original object, while if you copy an object, you create a new object and give it all the same properties as the original one (therefore, also its base sketch and its window components definition, which are both stored as properties).

Now we must attack the parts that are not drawn anywhere. Let's start with the glass wall between the sitting room and the atrium. It'll be easier to draw it on the elevation view, because we'll get the correct height of the roof. Once you are in plan view, you can rotate the view from the menu View → Standard Views → Rotate left or right, until you get a comfortable view to work, like this:



Note how on the image above, I made a line from the model to the left section, to get the exact width of the window. Then, I reproduced that width on the elevation view and divided it into 4 pieces. Then I built one main window piece, plus 4 additional windows for the sliding doors. The sketcher sometimes has difficulties with overlapping wires, that's why I preferred to keep them separated like this:



After the necessary rotations, everything clicks perfectly into place:



We still need some corner piece there. A little useful trick with the Draft SelectPlane tool, if you have a face selected when you press the button, the working plane matches this face (at least its position, and if the face is rectangular, it also tries to match its axes). This is useful to draw 2D objects directly on the model, such as here, we can draw a rectangle to be extruded directly at its correct position:



Then let's do the two remaining pieces. One is easy, it is a copy of what's on the other side, so we can simply use the 2D drawing:



The other one is a bit tricky, by looking at the pictures, we see that it has many vertical divisions, like the stairs windows. By chance (or very good design from Vilanova Artigas), the width of our window, of 4.50m, is exactly the same as the stairs window, so we can use the exact same division: 15 pieces of 30cm. Here I used the Draft Array tool to copy over the two lines 15 times,and drew rectangles on top of them:



Once this is done, we can create our window with the same method we already know. Another small useful trick, in case you haven't found it yourself already: When editing a window, if you change the name of a component, it actually creates a duplicate of it. So to create the 15 inner glass panels, instead of clicking 15 times the "add" button and fill 15 times the data, you can just keep editing one, and change its name and wire, it will create a copy each time.

After the window is rotated and moved into place, the atrium is complete:



Edits and fixes
Now when we look at our back elevation, and compare it with the plan, we see that there are some differences that need to be fixed. Namely, the bedroom windows are smaller than I first thought, and we'll need to add some more walls. In order to do that properly, some floors need to be cut:



We have of course several ways to do that, making a subtraction volume would be an easy way, but it would add unnecessary complexity to the model. Better to edit the base wire of each floors. This is where the Draft Edit mode comes into action. By expanding these floors in the tree view, then making their base wire visible, we can then double-click them to enter edit mode. There, we can move their points, or add or remove points. With this,editing our floor plates becomes easy.



After some more sweat (the person who made those drawings obviously became pretty lazy when did this last elevation, much is drawn wrong), we finally have our complete house:



Note the chimney tube, which is made from a circle I used to make a hole in the chimney block, that I extruded, then converted into a tube with the Part Offset tool.

Output
Now, after all the hard work we passed through to build this model, comes the reward: What can we do with it? Basically, this is the big advantage of working with BIM, all our traditional architectural needs, such as 2d drawings (plans, sections, etc), renderings, and calculations (bills of quantities, etc) can all be extracted from the model. And, even better, regenerated every time the model changes. I'll show you here how to obtain these different documents.

Preparations
Before starting to export stuff, one consideration is interesting to do: As you saw, our model is becoming increasingly complex, with a lot of relationships between objects. This can make subsequent calculation operations, such as cutting through the model, heavy. One quick way to magically "simplify" drastically your model, is to remove all of this complexity, by exporting it to the STEP format. That format will preserve all your geometry, but will discard all the relationships and parametric constructions, keeping only the final shape. When reimporting that STEP file into FreeCAD, you will get a model that has no relationship, and a much smaller file size. Think of it as an "output" file, that you can regenerate anytime from your "master" file:



Exporting to IFC and other applications


One of the very fundamental things you need when working with BIM is to be able to import and export IFC files. This is still a work in progress in FreeCAD. IFC format is already supported, and importing IFC files into FreeCAD is already pretty reliable. Exporting is still experimental, though, and has currently many limitations. However, things are bettering and we should get proper IFC export very soon.

IFC export requires very little setup, once the necessary software libraries are installed. You only need to recreate the building structure, which is needed in all IFC files, by adding an Arch Building to your file, then an Arch Floor, then moving all the groups of objects that compose your model in it. Make sure you leave your construction geometry (all the 2D stuff we've been drawing) out of it to avoid making your IFC file unnecessarily heavy.

Another thing to set, is to check the "Role" property of structural elements. Since IFC has no "generic" structural element, like FreeCAD, we need to assign them roles (column, beam, etc...) so the exporter knows what element to create in the IFC file.

In this case, we need our whole architectural system, so the IFC exporter can know if an object must be exported as a wall or a column, so we are using our "master" model, not our "output" model.

Once this is done, simply select your building object, and choose the "Industry Foundation Classes" format. Exporting to non-BIM applications, such as Sketchup is also easy, you have several export formats at your disposal, such as Collada, STEP, IGES ou OBJ.

Rendering
FreeCAD also features a rendering module, the Raytracing Workbench. That workbench currently supports two render engines, PovRay and LuxRender. Since FreeCAD is not designed for image rendering, the features that the Raytracing workbench offer to you are somewhat limited. The best course of action when you want to do proper rendering, is to export your model to a mesh-based format such as OBJ or STL, and open it in an application more suited to rendering, such as blender. The image below has been rendered with blender's cycles engine:



But, for a quick rendering, the Raytracing workbench can already do a good job, with the advantage of being very easy to setup, thanks to its templates system. This is a rendering of our model fully made within FreeCAD, with the Luxrender engine, using the "indoor" template.



The Raytracing workbench still offers you very limited control over materials, but lighting and environments are defined in templates, so they can be fully customized.

2D drawings
Certainly the most important use of BIM is to produce 2D drawings automatically. This is done in FreeCAD with the Arch SectionPlane tool. This tool allows you to place a section plane object in the 3D view, that you can orient to produce plans, sections and elevations. Section planes must know what objects they must consider, so once you have created one, you must add objects to it with the Arch Add tool. You can add individual objects, or, more conveniently, a group, a floor or a whole building. This allows you to easily change the scope of a certain section plane later, by adding or removing objects to/from that group. Any change to these objects gets reflected in the views produced by the section plane.

The section plane automatically produces cut views of the objects it intersects. In other words, to produce views instead of sections, you just need to place the section plane outside of your objects.



The section planes can produce two different outputs: shape objects, that live in the same document as your 3D model, or drawing views, that are made to use on a drawing sheet produced by the Drawing workbench. Each of these behave differently, and has its own advantages.

Shape views

This output is produced by using the Draft Shape2DView tool with a section plane selected. You produce a 2D view of the model directly in the 3D space, like on the image above. The main advantage here is that you can work on them using the Draft tools (or any other standard tool of FreeCAD), so you can add texts, dimensions, symbols, etc:



On the image above, two Shape2D views have been produced for each section, one showing everything, the other showing only the cut lines. This allows us to give it a different line weight, and turn hatching on. Then, dimensions, texts and symbols have been added, and a couple of DXF blocks have been imported to represent the furniture. These views are then easy to export to DXF or DWG, and open in your favorite 2D CAD application, such as LibreCAD or DraftSight, where you can work further on them:



Note that some features are still not supported by the DXF/DWG exporter so the result in your 2D application might differ a bit. For example, in the image above, I had to redo the hatching, and correct the position of some dimension texts. If you place your objects in different groups in FreeCAD, these become layers in your 2D CAD application.

Drawing views

The other kind of output that can be produced from section planes is a Drawing view. These are produced by using the Draft Drawing tool with a section plane selected. This method has one big limitation compared to the previous one: you have limited possibilities to edit the results, and at the moment, things like dimensioning or hatching are still not natively supported.

On the other hand, the final output being easier to manipulate, and the graphical possibilities of the SVG format being huge, in the future, undoubtedly this will be the preferred method. At the moment, though, you'll get better results using the previous one.



On the image above, the geometry is the direct output of the section plane, but some other Draft objects have been added, such as dimensions and hatched polygons, and another view object with same scale and offset values has been produced from them with the Draft Drawing tool. In the future, such operations will be done directly on the Drawing page, leaving your model totally clean.

Wydobywanie danych o ilości
Jest to kolejne bardzo ważne zadanie do wykonania na modelach BIM. W FreeCAD wszystko wygląda dobrze od samego początku, ponieważ jądro OpenCasCade FreeCAD zajmuje się już obliczaniem długości, powierzchni i objętości dla wszystkich produkowanych przez siebie kształtów. Ponieważ wszystkie obiekty Arch są bryłami, zawsze masz gwarancję, że będziesz w stanie uzyskać z nich objętość.

Używanie arkusza kalkulacyjnego

W programie FreeCAD dostępny jest zupełnie nowe narzędzie - Spreadsheet Workbench, które jest idealnym narzędziem do zbierania takich informacji o naszym modelu. Może on zliczać obiekty o określonej nazwie lub określonym typie, lub wyświetlać określone właściwości tych obiektów. W Środowisku pracy Spreadsheet znajdują się dwa obiekty. Obiekt spreadsheet jest prostym obiektem arkusza kalkulacyjnego, który można edytować i umieszczać wartości wewnątrz komórek, ale nie zapewnia żadnej automatyzacji. Natomiast obiekt cell controller jest obiektem, który musisz wstawić do arkusza kalkulacyjnego, kontroluje on serię komórek swojego głównego arkusza kalkulacyjnego, wypełniając je zgodnie z tym co określisz. Zakładając, że dobrze zorganizowałeś swój model, pozwala to na łatwe pobieranie poszczególnych wartości:



Zauważ, że Środowisko pracy Spreadsheet jest wciąż bardzo nowe, i jak wszystko zupełnie nowe, nadal zawiera wiele błędów i ograniczeń. Ale przy takich prostych podsumowaniach jak to, już działa dobrze. Powstały arkusz kalkulacyjny można następnie wyeksportować do pliku CSV, który można zaimportować w dowolnej aplikacji obsługującej arkusze kalkulacyjne.

Tryb badania

Innym sposobem na badanie modelu i uzyskanie wartości, jest użycie trybu Arch Survey. W tym trybie możesz kliknąć na punkty, krawędzie, powierzchnie lub kliknąć dwukrotnie aby wybrać całe obiekty. Otrzymasz w ten sposób wartości dotyczące wysokości, długości, powierzchni lub objętości, pokazane na modelu, wydrukowane w oknie wyjściowym FreeCAD i skopiowane do schowka. Dzięki temu możesz łatwo wybrać i wkleić wartości w innej uruchomionej aplikacji.



Podsumowanie
Mam nadzieję, że poradnik dostarczy Państwu dobrego przeglądu dostępnych narzędzi, proszę odnieść się do dokumentacji Środowiska pracy Arch i Środowiska pracy Draft po dalsze informacje (jest więcej narzędzi, o których tutaj nie wspomniałem), oraz, bardziej ogólnie, do reszty dokumentacji FreeCAD. Odwiedź również forum, wiele problemów można tam zazwyczaj rozwiązać w mgnieniu oka i śledź mój blog, aby uzyskać informacje o rozwoju Środowiska pracy Arch.

Plik utworzony podczas tego ćwiczenia można znaleźć tutaj.